Tövbənin növləri hansılardır?

Allah-taala tövə aəsində uyuu \"Ey möminlə! Hamınız Allaha tövə edin ki, əlkə nicat tapasınız.” / /Tövənin mənası günahdan dönməkdi. Hə şeydən öncə ilməliyik ki, günah nədi, sona ondan dönməliyik. ilməlisiniz ki, insanın işləi eş növdü / /1. Hökmən göüləcək və təki cayiz olmayan iş (vaci) / / /2. Hökmən göülməyəcək və göülməsi cayiz olmayan iş (haam) / / /3. Göülməsi göülməməsindən daha üstün olan iş (müstəhə) / / /4. Göülməməsi göülməsindən daha üstün olan iş (məkuh) / / /5. Göülməsi və göülməməsi əaə olan iş (muah) / /eləliklə günah iinci əndə göə göüləcək işin göülməməsi, ikinci əndə göə isə göülməyəcək işin göülməsidi. u işlədən tövə etmək ütün aqilləə vacidi. uada günah dedikdə, yalnız dillə və əməllə olan günahla deyil, hə i aqil insanın ixtiyaı və iadəsilə aş tutan ütün fiki və əməli günahla nəzədə tutulu. Və amma üçüncü növ əməlin – yəni müstəhə əməlin – təki və dödüncü növ əməlin – yəni məkuhun – göülməsi \"təki-övla\" adlanı. Məsumla üçün övlanın təki əyənilməzdi. Onla u işlədən tövə etməlidilə. Seyi-süluk əhlinin məqsədi Haqq-Taala olduğu üçün, onlaın Allahdan qeyisinə diqqət yetimələi günah sayılı və u işdən tövə etməlidilə. / /Deməli tövə üç növdü / /1. ütün əndələə şamil olan ümumi tövə. / / /2. Məsumlaa aid olan xas tövə. / / /3. Seyi-süluk əhlinə şamil olan əxəss tövə. / /Ümmətin günahkalaının tövəsi iinci növdən, Həzət Adəm və digə peyğəmələin tövəsi ikinci növdən və izim peyğəməimizin (s) tövəsi ki, uyuu \"Həqiqətən də mənim qəlimə qua otuu və mən (una göə) hə gün yetmiş dəfə istiğfa ediəm.” – üçüncü növdəndi. / /Ümumi tövə / /Ümumi tövə iki şətə əsaslanı / /1. ütün işlədən agah olu, hansı işin kamala çatmağa, hansı işin nöqsana səə olduğunu ilmək. Ələttə, kamal şəxsləə nisətdə cüəcü olu; əziləi üçün kamal əzadan qutulmaqdı, i aşqası üçün savaa çatmaqdı, digəi üçün Allah-taalanın azılığını əldə etmək, Ona yaxın olmaqdı. / / /Nöqsan da eynilə kamalın müqailində duaaq neçə qismə ölünü; əziləi cəzaya səə olu, əziləi insanı savadan məhum edi və əziləi də Allahın qəzəinə səə olu ki, həmin Allahın lənətindən iaətdi. / / /2. Kamalın faydalı olduğuna, yəni Allah izasının u işdə olduğuna və nöqsanın zəəli olduğuna, yəni Allahın qəzəinə səə olduğuna vaqif olmaq. / /u iki şətə yiyələnmiş hə aqil şəxs günah etməz və əgə idən günah etmiş olsa da, tez tövə edə. / /Tövənin əldə edilməsinin keyfiyyəti / /Tövə üç şəkildə həyata keçi / /1. Keçmiş zamanla müqayisədə tövə; / / /2. İndiki zamanla müqayisədə tövə; / / /3. Gələcək zamanla müqayisədə tövə; / /Keçmiş zamanla müqayisədə tövə / /Keçmiş zamana nisətdə tövə iki qisimdi / /1. Keçmişdə gödüyü günaha göə insanın həddən atıq peşmançılıq və təəssüf hissi keçiməsi. [Tövənin] u şəkli digəini ica edə. u səədən Peyğəmə (s) uyuu \"Peşmançılıq özü tövədi.” / / /2. Keçmişdə gödüyü günahlaın əvəzini çıxmaq ki, u da üç növə ayılı / / /1) Allahın əmindən oyun qaçımaqla nəticələnən günah iş (Allaha nisətdə edilən günah); / / /2) İnsanın özünü Allahın qəzəinə düça etməklə, nöqsana süükləməklə nəticələnən günah (Özünə nisətdə etdiyi günah); / / /3) İnsanın dili və ya əməli üzündən aşqasının zəəi ilə nəticələnən günah. (aşqasına nisətdə edilən günah); / /Və amma, insan aşqalaı haqqında etdiyi günahın əvəzini ödəməlidi. Nə qədə ki, aşqasının haqqını özünə qaytamayı süluk yoluna qədəm qoya ilməz. Əgə aşqasının haqqını dili ilə tapdalamışsa, gedi ondan üz istəməlidi və ya əvəzini ödəməlidi və ya i yolla onu özündən azı salmalıdı. Əgə aşqasının haqqını əməli olaaq tapdamışsa, onda haqqında günah etdiyi şəxsin haqqını – əgə sağdısa – özünə, yox əgə dünyadan köçmüşsə onun vaisləinə qaytamalıdı və ya mümkün yolla onlaın azılığını əldə etməlidi və nəzədə tutulan cəzanı çəkməlidi. / /Əgə i kəsi öldümüş olsa, ölü yiyəsinin azılığını əldə etməlidi, çünki ölmüş şəxsdən azılıq almaq qeyi-mümkündü. Əgə u şətləi və tövənin digə şətləini əldə etsə, Allah-taalanın axiətdə onu öz hüdudsuz əhmətinə şamil edəcəyinə ümidva olsun. / /Və amma özü haqqında etdiyi günahın əvəzini ödəmək üçün təyin edilmiş dini və dünyəvi cəzalaı ödəməlidi. / /Və amma Allahın haqqında etdiyi günahlaın əvəzini ödəmək üçün ağlayı-sızlamaqla Allah dəgahına üz tutmalı, iadətə və iyazətə məşğul olmalıdı. Ələttə, u şətlə ki, özü və aşqalaı haqqında etdiyi günahlaın əvəzini ödəmiş olsun. / /İndiki zamanla müqayisədə edilən tövə / /İndiki zamanla nisətdə tövə iki cüdü / /1. Hal-hazıda mütəki olduğu günahı Allaha qüət qəsdi ilə tək etsin. / / /2. aşqası haqqında etdiyi sitəm və haqsızlıqdan əl çəki həmin kəslə haqqında etdiyi zülmün, haqsızlığın əvəzini ödəsin. / /Gələcək zamanla müqayisədə edilən tövə / /Gələcək zamanla da nisətdə tövə iki cüdü / /1. Etdiyi günahı gələcəkdə i daha təkalamayacağına qəti qəa veməsi; hətta onu öldüsələ, yandısala elə [i daha həmin günaha ulaşmamalıdı.] İstə öz ixtiyaı ilə olsun, istə zola olsun, i daha həmin günahı etməyə azı olmamalıdı. / / /2. Özünə söz veməlidi ki, gələcəkdə etdiyi tövəsini sındımayacaq, vediyi sözünün üstündə duacaqdı. Hətta sözünün üstündə dua ilməsi və i daha həmin günaha düşməməsi üçün, həmin günaha qayıtdığı təqdidə nəzi veəcəyini və ya kəffaə ödəyəcəyini və ya həmin günahdan saxlayacaq digə maneə növünü özü ilə şət kəsə ilə. / /Nə qədə ki, öz sözündə qəti olmayı və ya fikində həmin günaha qayıtmaq ehtimalı olsa, saitqədəmlik əldə edilməyəcəkdi. u şətləi Allaha qüət qəsdi ilə etməlidi ki, Peyğəməi-əkəmin (ə) uyuduğu \"Günahdan tövə edən kəs, heç i günahı olmayan kəs kimidi” – züməsinə daxil olsun. / /ütün u dedikləimiz ümumi tövə ilə əlaqəda idi. / /Allah-taala u camaat haqqında uyuu \"Ey iman gətiənlə! Allaha səmimi-qəldən (i daha günaha qayıtmamaq şətilə) tövə edin. Ola ilsin ki, əiniz günahlaınızın üstünü ötsün.” / /Və həmçinin uyumuşdu \"Allah yanında yalnız o kəsləin tövəsi qəul oluna ki, onla nadanlıq ucundan pis i iş gödükdən sona dəhal tövə edələ. Allah elələinin tövəsini qəul edə.” / /Xas və əxəss tövə / /Xas tövə övla işin tək edilməsini ildiən tövədi. u tövənin şəaiti də ümumi tövədə yad edilən kimidi. Allah-taala u aədə uyumuşdu \"Allah çətin saatda i qismin üəyi (şəkk-şühəyə düşü peyğəmədən və cihaddan) dönmək üzə ikən Peyğəməə (s), onun adınca gedən mühaciləə və ənsaa tövə nəsi etdi.” / /Və amma əxəss tövə iki şeyə nisətdə hasil olu / /1. Salikin tutduğu yoldan qeyisinə iltifatından və diqqətindən tövə etməsi. u aədə demişlə \"Sağ və sol – hə iki təəf azdııcıdı.” / / /2. Seyi-süluk əhlinin keçməsi vaci olan məhələdən enməsi və o məhələdə dayanmasından edilən tövə. Onlaın oada dayanması günah sayılı. Yəni kamalın i məhələsini aşa vumaqla kifayətlənməməli, həmin mətəədə qalmaqla azılaşmamalıdı ki, u iş onla üçün günah hesa olunu. una göə də demişlə \"Yaxşılaın əyənilən işləi müqəələ üçün günah hesa olunu” / /unun üçün də seyi-süluk əhli kamalın hə məhələsinə yetişdikdə daha yüksək məhələyə diqqət yetiməli, həmin məhələdə dayanmağı özləinə günah ilməlidilə. [Əgə elə i günahla qaşılaşmalı olsala] tövə, istiğfa, isaın təki, keçmişdə uaxdıqlaı səhvlədən peşmançılıq və Allah dəgahında ağlayı-sızlamaqla özləini paklamalıdıla. / /\"Kim Allaha tövə etsə və xalis əndə olsa, Allah da onun üçün ola. Allah (günahından) tövə edənləi, təmiz və pak olanlaı sevə!” / /N. Tusi