İNSAN ÖZÜNÜ NECƏ İSLAH ETMƏLİDİR?

\"İnsan özünü necə islah etməli?\" sualına cava vemək üçün i neçə məsələyə diqqət yetimək lazımdı /1. ədənin sağlam və gümah olması üçün idman zəui olduğu kimi, özünüislahetmədə də nəfslə müaizə apamaq zəuidi. /2. ədən təiyəsində idmanın yüngül növündən aşlayı tədiclə ağı növü ilə məşq edildiyi kimi, uhun təiyəsində də gəək adi işdən, aşağıdan aşlayı tədiclə yuxaı dəəcəyə yetişmək lazımdı. / /Həzət Peyğəmə (s) uyuu \"Həqiqətən, u din möhkəm və tutalıdı. Xoş əftala ona daxil olun. Allah əndələini zola iadətə vada etməyin, yoxsa youlmuş süvai tək olacaqsız ki, nə yolu qət etmiş, nə də miniyi salamat saxlamışdı\". [1] / /İmam Cəfə Sadiqdən (ə) elə nəql edili «Mən cavanlıqda həddən atıq iadət edədim. Atam mənə uyudu \"Oğlum, öz qüdətindən çox iadət edisən. Allah Təala əgə i əndəni sevsə, elə azca iadətlə də ondan azı qala». [2] / /3. ədən təiyəsində məşqin mütəmadiliyi zəui olduğu qədə nəfsin təiyəsində də davamiyyət şətdi. Allah Təala uyuu /\"Şühəsiz, \"əimiz Allahdı!\"-deyən, sona da (sözündə) düz olan kəsləə (ölüm ayağında) mələklə nazil olu (elə deyəcəklə) \"Qoxmayın və kədələnməyin! Sizə vəhy olunan cənnətlə sevinin!\" («Fussilət», 30) /\"Namaz qılanla istisnadı! O kəslə ki, daim namaz qılala\" («Məaic», 22 və 23) /Əmiəlmöminin Həzət Əlidən (ə) elə nəql olunu \"Mütəmadi olaaq yeinə yetiilən az əməl, səni yoan çox əməldən yaxşıdı\". [3] /Şai demişkən \"Yolçu odu ki, yavaş gedə, amma həmişə gedə\" /Həzət Əlidən (ə) nəql edilən digə hədisdə uyulu \"Övladım (Həsən), həyatda və iadətdə ota həddi tut. Hə işi aca, mütəmadi olaaq yeinə yeti.\" [4] /aşqa i hədisdə İmam aqidən (ə) elə nəql olunmuşdu \"Allah Təala dəgahında ən sevimli əməl insanın az da olsa, mütəmadi olaaq yeinə yetidiyi əməldi\". [5] /əzi hədislədən elə anlaşılı ki, mütəmadi yeinə yetiilən işin ən az müddəti i ildi. Ələttə ki, u vaci işləə aid deyil - onlaı hə zaman yeinə yetimək lazımdı. İmam Sadiq (ə) uyuu \"Hə kim i işi aşladı, gəək i il onu mütəmadi olaaq yeinə yetisin.\" [6] / /4. ədənin sağlamlığında müalicə və pəhizin ikisinin igə təsii olduğu kimi, uhun islah və təiyəsində də u iki şey zəuidi. Məsələn, vaci əməlləi yeinə yetimək və haam uyuulmuşlaı tək etmək, təvəlla (Allah düşmənləi ilə düşmənçilik), təəa (Allah dostlaı ilə dostluq), müstəhə (savalı, əyənilmiş) işləin yeinə yetiilməsi, məkuh (əyənilməyən) əməlləin tək edilməsi və s. kimi. u müalicə və pəhiz gəək ütün məhələlədə eləcə davam etsin, çünki onsuz heç i əməl qəul olunmu. Saleh əməli günaha, yaxşını pisə qatanla i yeə yetişmilə, elə ki, Quanda uyuulu / /\"Allah yalnız pəhizkaladan (təqvalıladan) qəul edə.\" («Maidə», 27) / /5. ütün məhələlədə iayət edilməsi lazım olan ən əhəmiyyətli məsələ qəlin hazılığı və niyyətin paklığıdı. İdmanda diqqət yayınmasının təsii olduğu kimi, iadət və nəfsani məşqlədə də iadə, niyyətin saflığı və fikin i yeə cəmlənməsi mühüm ol oynayı. Allah Təala dəfələlə u mətləə işaə edəək din və iadətdə pak niyyətlə xidmət etməyi təkidlə uyuu /\"Haluki onlaa əm edilmişdi ki, Allah dinini yalnız Ona məxsus edəək, atildən haqqa (İslama) dönəək iadət etsinlə, namaz qılı, zəkat vesinlə. Doğu, düzgün din udu. («əyyinə», 5) /Niyyət və düşüncənin insan şəxsiyyətinin fomalaşmasında oynadığı olu şəh edən və onu aşqa insanladan ayıan fəsil aədə sona danışacağıq. İnsanı həqiqətə və ali məqsədə apaan yolun ən yüksək zivəsi yalnız niyyətin pak olmasıdı. Allah Təala uyuu /\"Həqiqətən, axı dönüş sənin əinədi\". («Nəcm», 42) / /Hamı istə-istəməz ona təəf həəkətdədi /\"Ey insan! Sən (ölənə qədə) əinə döğu çalışı çaalayısan. Sən Ona qovuşacaqsan. (Sənin qısa ömün gündən-günə səni Allaha yaxınlaşdıı. Ölümün gəli çatması Allah dəgahına qovuşmaq deməkdi. Öləndən sona Allahın hüzuuna gedi dünyada etdiyin yaxşı, pis əmələin əvəzini tamamilə alacaqsan. Yaxşı əməllə etmisənsə, xoş halına, pis əməllə etmisənsə, vay halına!) («İnşiqaq»-6) /Ələttə, u göüş o vaxt faydalı ola ki, eşq və xalis niyyətlə igə olsun, yəni mühüm məsələ odu ki, u yolu azılıqla, əğətlə qət edək. \"Aləmləin əi olan Allah istəməsə, siz istəyə ilməzsiniz.\" [7] ayəsini əsas tutaaq, Onun azılığından aşqa i şey istəməyək, Allahın azılığı olmayan i şey aədə fikiləşməyək, Onun vüsalının şövqü ilə hican qəminə sə edək, elə ki əgə u məhələdə saitqədəm olu xətaladan qounsaq, vilayət və kəamət mənzilinə yetişəik. Mümkündü, elə şeylə göək və elə şeyləə əl ataq ki, əziləi üçün qeyi-məqul, maaqlı və əziləi üçün də yolunun açılması və qəflətdən ayılmasına səə olsun. u məhələdə də Allahın lütfü şamil olasa, pədələ ii digəindən sona qaldııla, Allahın nuu ona doğu yönələ. O yeə qədə ki, əndə fənafillah [8] məhələsinə yetişə, yəni Ondan aşqa ütün şeyləi tək edə, aqiət məhv və səhv dəəcəsinə gəli çata, Haqqın cəmalı və cəlalı ilə məhv olu ondan aşqa i şey göməz, özü Haqq-təalanın Camal və Cəlal sifətləinin məzhəi ola. Öz vicdanının dəinlikləində ondan aşqa i əvvəl, axı, zahi və atin müşahidə etməz. Müaək \"Əvvəl də, axı da, zahi də, atin də Odu. O, hə şeyi iləndi!\" [9] ayəsi aşdan-aşa vücudunu üüyə. ütün aləmləi Həzəti-Haqqın təzahüü və təcəllisi ilə, elə ki Allah Təala Quani-Kəimdə uyuu /\"Hansı təəfə yönəlsəniz, Allah oadadı.\" («əqəə», 115) / /aşlanğıc / /Kitada söhət açacağımız məsələlə unladı /1. Məifəti-nəfs (Özünü və Allahı dəketmə). /2. Qəflətdən ayılma və məsuliyyət daşımaq. /3. Xatılamaq. /4. Təfəkkü və düşüncə. /5. Allaha göə dostluq və düşmənçilik (təvəlla, təəa). /6. Şəiət hökmləini ilmək. /7. Yaxşı yoldaş seçmək və fasiq adamladan uzaqlaşmaq. /8. Haam əməlləi tək etmək. /9. Tövə və istiğfa. /10. Vaci əməlləi yeinə yetimək. /11. Nafilə namazlaının və müstəhə əməlləin yeinə yetiilməsinin və məkuh (qəih) əməlləin tək edilməsinin zəuiliyi. /12. Müaitə (əlaqə saxlamaq), müaqiə (özünü qoumaq), mühasiə (hesalaşmaq), müaqiə (cəzalandımaq). /13. Niyyəti saflaşdımaq, şik, iya və nifaqdan çəkinmək. /14. Nəfslə müaizə. /15. İşlədə nizam-intizam və vaxtın ölünməsi. /16. Füsətdən istifadə. /17. Allah əndələinə xidmət. /18. Allaha axalanmaq və təvəkkül etmək. /19. İnsanlala xoş davanmaq. /20. Pəhizkalıq (çəkinmə). /21. Qənaət. / /Ələtdə, u mətlələdən söhət açakən insanlaın mövqeyini və şəaiti nəzəə almaq lazımdı. Həmin fəqi şəh etməyə isə vaxtımız çatmaz. Lakin vaci, haam, müstəhə, məkuh və müah hökmləin hamı üçün eyni olmadığını az da olsa, ilmək lazımdı. Elə əməllə vadı ki, əziləi üçün müstəhə, əziləinə vacidi. Məsələn, təhəccüd və gecə iadətlə məşğul olmağı una nümunə göstəmək ola. u əməl Peyğəmə (s) üçün vaci, aşqalaı üçün isə müstəhədi. /Həmçinin diqqət yetimək lazımdı ki, yuxaıda qeyd olunmuş mətlələ müəllifin öz mülahizə və anlayışına göə təti olunmuşdu. Fəsildə olan nəzəi ixtilafla məsələnin elə incə olmasından iəli gəli. Hə halda u təti və tənzimləmə, şəəfli və dəəcəli düzüm, əhəmiyyət və mühümlüyünə göədi. Yuxaıda göstəilən mətlələin igə işlənməsi də mümkündü. Elə mövzula vadı ki, ii digəinin aydın qavanılması üçün zəmin yaadı. u mətlələin müştəək veilməsi qəul olunmuşdu. Tanı yolunu tutan, həmin məhələləi qət etməlidi. u minvalla yoluna davam edi Allahın köməyi ilə müaizə və səy göstəməklə nəfsi-mütməinnə dəəcəsinə yetişə, heç i vasitə olmadan müaək \"Ey xaticəm olan kəs! Dön əinə, sən Ondan azı olaaq, O da səndən!\" [10] ayəsi ona xita olunaaq Allahın əziz əndələinin yanında ye tuta. / / /İSTİNAD EDİLƏN MƏNƏLƏ / / [1] «Üsuli-kafi» II c, səh.86. /[2] Həmin mənə /[3] «Nəhcül-əlağə» (Sühi Salehi) Hikmət-444 /[4] «ihaül-ənva» LXVII c, səh.214. / Şeyx Tusi \"Əmali\", oadakı əvayətə əsasən, II c. /[5] «Üsuli-kafi» II c, səh.82 /[6] Həmin mənə. /[7] «Təkvi»-29 /[8] «Fəna» məhələsi Tanıdan qeyisini tək etmək məhələsidi. Məhv və səhv (məstlikdən ayılma) mətəəsi aşqasının məhv və aşqalığın inkaı məhələsidi. Yəni u məhələdə insanın gözünə daha aşqası göünmü ki, onu tək etsin, hə nəyə axısa, Allahı göü. Ondan aşqa i şey gömü. u dəəcəyə «həqqül-yəqin» deyili. Fəna məhələsi isə «eynül-yəqin» adlanı. Ələttə, u məqamlaa yetişmək hə kəsin işi deyildi. Hətta onu iddia edənlədən çoxu unun mahiyyətinə vamamışla. O ki, qala onun həqiqətinə. Şai dili ilə desək \"Hə kimə haqq siini anlatdıla, elə il dil-dodağını yumdula.\" Deməli, müddəiləin sözünə aldanmamaq üçün ayıq olmaq lazımdı. Çünki həqiqət adamlaı tanınmıla, onlaın dodaqlaına sükut möhüü vuulu. Yei gəlmişkən, u dəəcələin təfsiini ilavasitə əlaqəsi olan şəxsdən souşu istifadə etməkdə diqqətli olun. Cahilləin təfsiinə etina etməyin ki, onlaın təfsii küf və dinsizlikdi. Küfdən, dinsizlikdən, fəsaddan və günahkalıqdan Allaha pənah apaııq. /[9] «Hədid» suəsi-3 /[10] «Fəc» suəsi-27, 28 / /Ayətullah Məhəmmədza Məhdəvi Kəni /